Onderwijsachterstanden door ongelijke toegang tot devices

Onderzoek Leergeld Den Haag: 62% van de ouders ervaren geldzorgen over de kosten voor een device.

Een Chromebook of laptop is bijna onmisbaar in het voortgezet onderwijs in Den Haag. Leerlingen hebben een device nodig voor opdrachten op school, huiswerk en contact. Toch heeft niet iedere leerling in Den Haag een goed werkend device. Dit kan leiden tot onderwijsachterstanden, een gebrek aan digitale vaardigheden, en sociale afzondering. Ouders kloppen dan ook regelmatig bij Leergeld Den Haag aan omdat zij de aanschaf niet kunnen betalen. Dit jaar verstrekt Leergeld Den Haag opnieuw Chromebooks. Maar voor 2027 is er nog geen oplossing in zicht. Daarom onderzochten we hoe de huidige wetgeving aansluit op de praktijk. We spraken 30 middelbare scholen en bundelden de input van een paar honderd ouders. Hoe kan het dat er toch leerlingen buiten de boot blijven vallen? 

Hoe is het nu geregeld?

Scholen kunnen ervoor kiezen om met devices te werken. Veel scholen doen dit ook. Een device helpt scholen om beter aan te sluiten op de individuele behoeften van leerlingen. Ook zien veel scholen digitale vaardigheden als essentieel voor leerlingen om mee te kunnen doen in een digitale samenleving. Een schooldirecteur vat de ontwikkelingen samen: " Elke methode vraagt erom, en onze maatschappij is dusdanig gedigitaliseerd dat je kinderen op een grote achterstand zou brengen als je het niet aanbiedt. In het nieuwe curriculum is digitale geletterdheid ook verplicht." 

Op vier scholen na verwachten alle reguliere scholen in Den Haag van hun leerlingen dat ze een device hebben. Van de drieëndertig scholengroepen, krijgen leerlingen op zeven een device van school. De overige scholengroepen vragen ouders om deze te kopen of huren. De Wet Vrijwillige Ouderbijdrage stelt dat scholen voor een volwaardig alternatief moeten zorgen als ouders dit niet willen of kunnen betalen. Maar toch blijken er kinderen buiten de boot te vallen. 

De afgelopen jaren uitten honderden ouders hun zorgen via het loket van Leergeld Den Haag. Ouders die geld moesten lenen van familie, kinderen die hun huiswerk niet kunnen maken, maandelijkse zorgen over huurkosten, en vooral van een heleboel schaamte en stress.  Zo schreef deze bezorgde ouder: "Hoewel wij thuis een pc hebben, is het voor ons als gezin van zeven erg lastig om deze te delen. Daarnaast wonen wij in een kleine woning, waardoor de computer in de woonkamer staat. Dit maakt het voor mijn zoon moeilijk om zich goed te concentreren tijdens het leren.” Om te onderzoeken hoe dit kan, ging Leergeld Den Haag in gesprek met middelbare scholen.

Geldzorgen blijven vaak buiten beeld

Uit gesprekken met Haagse middelbare scholen blijkt dat zij lang niet altijd zicht hebben op welke gezinnen moeite hebben om een laptop of ander device te betalen. Schaamte en angst voor stigma spelen daarbij een grote rol. Zo vertelde een ouder “ik voelde druk om te betalen, omdat mijn dochter niet wil dat anderen weten dat een laptop te duur voor ons is.” Ouders proberen de kosten vaak eerst zelf op te vangen, bijvoorbeeld door geld te lenen, een device binnen het gezin te delen, of een huurcontract af te sluiten. Als zij hulp zoeken, kloppen zij bovendien eerder aan bij een organisatie als Leergeld Den Haag, waar zij anoniem terechtkunnen. Zo ontstaat voor scholen een blinde vlek. Problemen kunnen daardoor worden onderschat en oplossingen sluiten niet altijd aan. Zoals een leenlaptop die niet mee naar huis mag of een verouderd model dat regelmatig uitvalt. Leerlingen kunnen zo niet onder dezelfde voorwaarden schoolwerk maken.

Scholen staan voor moeilijke keuzes

Tegelijkertijd ontbreekt structurele financiering vanuit het Rijk voor devices, waardoor veel scholen afhankelijk zijn van de vrijwillige ouderbijdrage. Scholen moeten daardoor verschillende onderwijsbelangen en financiële prioriteiten tegen elkaar afwegen. Scholen die zelf devices verstrekken, hebben vaak veel leerlingen uit gezinnen met geldzorgen en komen vaker in aanmerking voor aanvullende subsidies. Op sommige van deze scholen betaalt slechts 10 tot 30 procent van de ouders de vrijwillige ouderbijdrage. Scholen waar geldzorgen minder geconcentreerd zijn, hebben niet altijd toegang tot subsidies, terwijl ook daar gezinnen de kosten niet kunnen dragen. Zo ontstaat een ingewikkelde situatie waarin niet iedere leerling vanzelfsprekend toegang heeft tot de digitale middelen die voor het onderwijs nodig zijn.

Een structurele oplossing is nodig

Om te voorkomen dat digitale onderwijskansen afhangen van de portemonnee van ouders, is actie nodig op meerdere niveaus. Hiervoor doet Leergeld Den Haag zeven aanbevelingen. De belangrijkste stap is dat de overheid devices opneemt in de Wet Gratis Schoolboeken. Deze oproep klinkt al jaren en kreeg recent opnieuw steun met een aangenomen motie in de Tweede Kamer. Tot die tijd vragen we scholen om duidelijk te communiceren over beschikbare hulp, budget te reserveren voor devices, en knelpunten actief onder de aandacht te brengen van de overheid. Zolang een landelijke oplossing uitblijft, kan Leergeld Den Haag een vangnet zijn voor gezinnen die een noodzakelijk device niet zelf kunnen betalen, mits er opnieuw subsidie beschikbaar komt. 

De gemeente Den Haag heeft inmiddels laten weten hiervoor geen subsidie beschikbaar te stellen. Met als reden dat scholen de wettelijke verantwoordelijkheid dragen om ervoor te zorgen dat leerlingen volwaardig aan het onderwijs kunnen deelnemen. Leergeld Den Haag betreurt dit besluit. De vele signalen die wij van gezinnen ontvangen, laten immers zien dat de wettelijke verantwoordelijkheid van scholen in de praktijk niet altijd leidt tot een passende oplossing. Juist daarom is het belangrijk dat alle betrokken partijen hun verantwoordelijkheid nemen en samenwerken. Alleen door gezamenlijke inzet van het Rijk, de gemeente, schoolbesturen, scholen en maatschappelijke organisaties kunnen we ervoor zorgen dat ieder kind digitaal mee kan doen.

Het onderzoeksrapport Digitaal buitengesloten staat hieronder als pdf.